B&H Federata

TREGUESIT E CILËSISË SË TË DREJTAVE TË PUNËTORËVE 2025

Damir Arsenijevic dhe Adnan Gavranovic

Igor Gajić

1. MUNDËSITË E PUNËSIMIT

1.1 Bazat ligjore të të drejtave të punëtorëve

Ligji aktual i Punës^[1] u miratua në vitin 2016, me ndryshime në vitet 2018, 2020, dy ndryshime në vitin 2021 (vendimi i Gjykatës Kushtetuese 91/21), 2022, dhe 2024.

Konfederata e Sindikatave Autonome dhe Shoqata e Punëdhënësve të FB&H^[2] mori pjesë në procesin e miratimit të ligjit të vitit 2016 sidomos pasi kishte shumë ndryshime që nuk ishin në Ligjin e mëparshëm të Punës. Konfederata e Sindikatave Autonome të B&H (SSSB&H) kishte gjithsej 34 kundërshtime ndaj Draftit të Projektligjit të Punës: 8 kundërshtime të SSSB&H u miratuan dhe dakorduan; 9 kundërshtime u lanë gjatë negociatave; 14 kundërshtime nuk u miratuan; dhe 3 kundërshtime as nuk u diskutuan duke pasur parasysh se ato ishin jashtë kufijve të negociatave. Kundërshtimet e SSSB&H-së të cilat u miratuan dhe dakorduan kishin të bënin me dispozitat që lidhen me: të dhënat për kohëzgjatjen e kontratave të punës – neni 22; puna jashtë orarit – neni 38; mbrojtjen e punëmarrësve në ndërrimin e natës – neni 41; të drejtat e punëmarrësve për pushim ditor, javor dhe vjetor – neni 46; mënyrën e përdorimit të kohës së pushimit – neni 52; mbrojtjen e të miturve – neni 56; mbrojtjen e të drejtave sipas marrëdhënies së punës – neni 1 14, dhe mbrojtjen e punëtorëve pjesëmarrës në greva – neni 157.^[3]

Bazuar në nenin 78, pika (1) të Ligjit të Punës (“Gazeta Zyrtare e Federatës së BeH”, Nr. 26/16, 89/18, 44/22 dhe 39/24) dhe nenin 6 të Rregullores për Metodologjinë e Llogaritjes dhe Përcaktimit të Pagës Minimale (“Gazeta Zyrtare e Federatës së BeH”, Nr. 106/21), pas konsultimeve me Këshillin Ekonomik dhe Social, Qeveria e Federatës së Bosnjës dhe Hercegovinës, në seancën e saj të 45të të mbajtur më 30 dhjetor 2024, miratoi një vendim për shumën e pagës minimale neto, e cila tani arrin në 1,000 bam ose 511.29 euro.^[4]

Bazuar në nenin 19, paragrafi (1) të Ligjit për Qeverinë e Federatës së Bosnjës dhe Hercegovinës (“Gazeta Zyrtare e Federatës së BeH”, Nr. 1/94, 8/95, 58/02, 19/03, 2/06 dhe 8/06), Qeveria e Federatës së Bosnjës dhe Hercegovinës, në seancën e saj të 171të urgjente të mbajtur më 4 shkurt 2025, miratoi një rregullore për ndihmën për punëtorët të ofruar nga punëdhënësit.^[5]

U miratua një rregullore e re për mënyrën e llogaritjes dhe pagesës së kontributeve në FB&H: Norma e kombinuar prej 36% në fuqi nga korriku 2025.^[6]

Masat e fundit të prezantuara nga Qeveria e Federatës së BeH po tregojnë rezultate të qarta pozitive, duke përfshirë një rritje të punësimit dhe një përgjigje të fortë nga punëdhënësit që kanë përdorur mundësinë e ofrimit të ndihmës pa taksa për punëtorët, duke rezultuar në të ardhura më të larta të punëtorëve. Këto rregullore kanë rezultuar efektive dhe punëdhënësit po avokojnë për zgjerimin e tyre, ndërsa Qeveria pret që reformat e zbatuara të kontribojnë më tej në një mjedis më të qëndrueshëm ekonomik dhe kushte të përmirësuara si për punëtorët ashtu edhe për punëdhënësit. Në të njëjtën kohë, theksohet rëndësia e mbikëqyrjes publike për të siguruar transparencë dhe efikasitet të plotë të këtyre masave.^[7]

Përveç Ligjit të Punës ka një varg ligjesh që rregullojnë statusin e punësimit të të punësuarve në administratën shtetërore. Lidhur me ligjet që rregullojnë të drejtat e punëtorëve ose të drejta të caktuara specifike, Federata e BeH-së ka edhe Ligjin për Ndërmjetësimin në Punësim dhe Sigurime Shoqërore të Personave të Papunë, Ligjin për Inspektimet, Ligjin për Zgjidhjen Paqësore të Kontesteve të Punës, dhe Ligjin për Grevat.

1.2 Situata e përgjithshme në tregun e punës

Sipas Anketës së Fuqisë Punëtore, e cila u realizua nga Instituti Federal i Statistikave, statistikat për situatën e përgjithshme në tregun e punës në vitin 2024 janë si më poshtë:^[8]

• shkalla e aktivitetit ishte 49,8% (15-89 vjeç);
• shkalla e punësimit ishte 42,7% (15-89 vjeç);
• punësim joformal – këtë informatë nuk e ka Agjencia e Statistikave e Federatës së BeH-së;
• shkalla e papunësisë ishte 14,3% (15-74 vjeç).

Në vitin 2024, në FB&H kishte 1,846 mijë banorë në moshë pune, nga të cilët 920 mijë ishin ekonomikisht aktivë ose 49.8% dhe 927 mijë persona jashtë fuqisë punëtore ose 50.2%. Nga popullsia e përgjithshme në moshë pune, të punësuar ishin 788 mijë ose 42.7%, dhe 132 mijë ose 7.1% ishin të papunë.

Në strukturën e popullsisë aktive, 563 mijë ose 61.2% janë burra, dhe 357 mijë ose 38.8% janë gra, ndërsa në strukturën e personave jashtë fuqisë punëtore 338 mijë ose 36.5% janë burra, dhe 589 mijë ose 63.5% janë gra. Në strukturën e të punësuarve, 499 mijë ose 63.3% janë burra, ndërsa 289 mijë ose 36.7% janë gra. Nga numri i përgjithshëm i të papunëve, 64 mijë ose 48.5% janë burra dhe 68 mijë ose 51.5% janë gra.

Në vitin 2024, shkalla e aktivitetit ishte 49.8%, shkalla e punësimit 42.7% dhe shkalla e papunësisë 14.3%. Për nga gjinia, ka pothuajse dy herë më shumë burra aktivë sesa numri i grave aktive. Shkalla e aktivitetit mashkullor ishte 62.5% ndërsa shkalla e aktivitetit femëror ishte 37.8%. E njëjta gjë vlen edhe për shkallën e punësimit, e cila ishte 55.4% te burrat dhe 30.6% te gratë. Shkalla e papunësisë te burrat ishte 11.4% dhe te gratë 19.0%.

1.3 Çështje të tjera të rëndësishme

Sipas Raportit të Hulumtimit të Tregut të Punës 2024/25 nga Instituti i Punësimit i Federatës së BeH, shpalosim të dhëna për punësimin, papunësinë, moshën dhe strukturën gjinore, një pasqyrë të profesioneve dhe të dhënat e regjistrimeve dhe çregjistrimeve të punësimit.^[9]

Numri mesatar i të papunëve në vitin 2024 ishte 260,281, që është 16,879 më pak, ose 6% më pak, krahasuar me mesataren e vitit 2023 (277,160). Në kohën e përgatitjes së këtij raporti, të dhënat për shkallën e papunësisë nga Anketa e Fuqisë Punëtore për vitin 2024, e realizuar nga institucionet statistikore në Bosnjë dhe Hercegovinë, janë në dispozicion vetëm për tremujorin e tretë të vitit 2023, duke treguar një shkallë prej 13.9%, që është 1.7 pikë përqindjeje më e ulët në krahasim me të njëjtin tremujor të vitit 2023. Shkalla e papunësisë e regjistruar në Federatën e Bosnjës dhe Hercegovinës në vitin 2024 ishte 32.2%, që është 1.7 pikë përqindjeje më e ulët se një vit më parë.

Në Federatën e BeH në vitin 2024, nga numri mesatar i përgjithshëm i personave të papunë (260,281), 103,447 ishin burra, që është 8,768 më pak, ose 7.8% më pak, krahasuar me një vit më parë, dhe 156,835 ishin gra të papuna, që është 8,110 më pak, ose 4.9% më pak, krahasuar me një vit më parë. Nga numri i përgjithshëm i të papunëve në Federatën e BeH në vitin 2024, 39.7% ishin burra, ndërsa 60.3% ishin gra. Rënie e numrit të të papunëve u regjistrua në të gjitha nivelet arsimore. Në vitin 2024, në Federatën e BeH u regjistruan mesatarisht 176,587 (67.9%) individë të kualifikuar që kërkojnë punë, që është 12,718 më pak, ose 6.7% më pak, krahasuar me vitin 2023. Për më tepër, në vitin 2024, u regjistruan 83,694 (32.1%) individë të pakualifikuar që kërkojnë punë, që është 4.7% më pak krahasuar me vitin 2023.

Sipas strukturës së moshës, në vitin 2024 pjesa më e madhe e të papunëve të regjistruar ishin individë të moshës 50 deri në 60 vjeç (68,803, ose 26.4%), pasuar nga të rinjtë deri në 30 vjeç (55,502, ose 21.3%). Krahasuar me vitin 2023, numri i të papunëve u ul në të gjitha grupmoshat, përveç atyre të moshës 50 deri në 60 vjeç, ku u regjistrua rritje prej 0.5% Gjatë shqyrtimit të strukturës së të papunëve sipas kohëzgjatjes së papunësisë, del një fakt shqetësues: shumica e konsiderueshme hyn në kategorinë e të papunëve afatgjatë. Kjo ngre dyshime se një pjesë e caktuar mund të jenë në të vërtetë individë joaktivë që mbeten të regjistruar si të papunë vetëm për të marrë përfitime specifike sociale. Sipas kohëzgjatjes së papunësisë, pjesa më e madhe e individëve të regjistruar janë ata të papunë për më shumë se pesë vjet, duke përbërë 46.8%.

Në përputhje me Ligjin për Ndërmjetësimin në Punësim dhe Sigurimet Shoqërore të të Papunëve, dhe Rregulloren për Regjistrimet në Fushën e Punësimit, 120,377 regjistrime janë regjistruar në shërbimet e punësimit në Federatën e BeH në vitin 2024. Në të njëjtën periudhë, 136,799 çregjistrime nga regjistrimet e shërbimit të punësimit në Federatën e BeH janë përpunuar për arsye të ndryshme. Nga ky numër janë shënuar gjithsej 74,321 çregjistrime për shkak të punësimit, ndërsa në të njëjtën kohë janë shënuar 79,263 regjistrime pas përfundimit të marrëdhënies së punës.

Duke shqyrtuar listën e profesioneve më të zakonshme sipas nivelit të kualifikimit që nga 31 dhjetori 2024 mbi regjistrat e shërbimeve të punësimit në Federatën e BeH, më të përfaqësuarit mes individëve me diplomë universitare ishin ekonomistët (2,513) dhe avokatët (1,882). Mes atyre me arsim të mesëm katërvjeçar, grupet më të mëdha ishin të diplomuarit e shkollave të mesme të përgjithshme (9,897) dhe teknikët ekonomikë (9,750). Ndër punëtorët e kualifikuar (KV), më të shumtë ishin shitësit (15,490), pastaj parukierët (6,253), metalpunuesit, mekanikët e automjeteve dhe shoferët. Oferta e punës në këto profesione ende tejkalon kërkesën në tregun e punës.

Në vitin 2024, brenda strukturës së punëtorëve të kualifikuar (KV) sipas numrit të çregjistrimeve nga regjistrat e shërbimit të punësimit në Federatën e BeH për shkak të punësimit, shitësit ishin më të çregjistruarit. Ata u pasuan nga mekanikët e automjeteve, parukierët, saldatorët, kuzhinierët dhe shoferët. Mes punëtorëve me arsim të mesëm (SSS), numri më i lartë i çregjistrimeve për shkak të punësimit u regjistrua mes teknikëve ekonomikë, të diplomuarve të shkollave të mesme të përgjithshme, infermierëve dhe teknikëve mekanikë. Për individët me diplomë universitare (SHV), më shpesh të çregjistruar për shkak të punësimit ishin ekonomistë, avokatë dhe inxhinierë mekanikë, si dhe individë në profesione të ndryshme mësimore. Kjo është kryesisht për shkak të praktikës së punësimit të stafit mësimor me kontrata me afat të caktuar, të cilët, pas skadimit të kontratës, regjistrohen përsëri si të papunë. Kjo krijon një përshtypje të pasaktë për një kërkesë vazhdimisht të lartë për këtë lloj fuqie punëtore. Më poshtë është një përmbledhje tabelare e pesë profesioneve kryesore, sipas nivelit të kualifikimit dhe kantonit, me numrin më të madh të çregjistrimeve nga të dhënat e papunësisë për shkak të punësimit.

2. FITIMI ADEKUAT DHE PUNA PRODUKTIVE

2.1 Të dhënat bazë mbi të ardhurat

Statistikat themelore për të ardhurat e punëtorëve janë si më poshtë:

• paga minimale neto për vitin 2025 është 1000 BAM^[10] (rreth 511,29 €);
• paga mesatare neto në vitin 2024 ishte 1,373 BAM^[11] (rreth 702 €);
• nuk ka të dhëna për të ardhurat mediane;
• shporta sindikale e konsumatorit^[12] në vitin 2024 u vlerësua të jetë 3028,92 BAM (cca. 1,548.66 €);
• raporti i shportës sindikale të konsumatorit të vitit 2024 me pagën mesatare neto është 1:2.2 (paga mesatare neto mbulon 45.36% të shportës sindikale të konsumatorit).
• sipas fushatës globale të Rrjetit të Rrobave të Pastra në vitin 2021 në BeH, paga e jetesës ishte 1,801 BAM (cca. 920 €). Duhet theksuar se për shkak të rritjes së inflacionit, paga e jetesës tani është dukshëm më e lartë, por të dhënat më të fundit mbi pagën e jetesës aktualisht nuk janë në dispozicion;^[13]
• nëse u përmbahemi të dhënave ekzistuese për pagën e jetesës për vitin 2021, mund të themi se raporti i pagës së jetesës me pagën minimale të vitit 2025 është 1:1.8 (paga minimale mbulon 55% të pagës së jetesës);
• shporta sindikale e konsumatorit^[14] në korrik 2025 u vlerësua të jetë 3,202.70 BAM (cca. 1,637.51 €);
• raporti i shportës sindikale të konsumatorit 2025 me pagën minimale 2025 është 1:3.2 (paga minimale mbulon 31,22% të shportës sindikale të konsumatorit);

Sipas të dhënave nga Instituti Federal i Statistikave, paga mesatare neto në Federatën e BeH në vitin 2024 arriti në 1,373 KM, duke shënuar një rritje prej 8.9% krahasuar me vitin 2023. Kjo flet për një ngadalësim të rritjes, duke qenë se rritja në vitin 2023 krahasuar me vitin 2022 ishte 13.2%. Paga mesatare bruto arriti në 2,140 KM, duke përfaqësuar një rritje prej 9.2%.

Në terma nominalë, pagat më të larta mesatare neto në vitin 2024 u regjistruan në sektorët e mëposhtëm: Prodhimi dhe furnizimi me energji elektrike (2,054 KM), Informacioni dhe Komunikimet (2,050 KM) dhe Aktivitetet Financiare dhe të Sigurimit (2,029 KM).

Rritjet më të larta në përqindje të pagës mesatare neto janë vërejtur në sektorët e mëposhtëm: Arsim (11.3%), Bujqësi, Pylltari dhe Peshkim (10.9%), Shëndetësi dhe Mbrojtje Sociale (10.8%), dhe Miniera dhe Gurore (10.3%). Në vitin 2024, ashtu si në vitin paraprak, nuk pati sektorë që regjistruan ulje të pagës mesatare neto. Një shpërndarje e ngjashme në të gjithë sektorët u regjistrua për pagën mesatare bruto.

2.2 Çështje të tjera të rëndësishme

Siç është praktikë e vendosur, dhe në bazë të Rregullores për Metodologjinë e Llogaritjes dhe Harmonizimit të Pagës Minimale, në fund të çdo viti qeveritë e FB&H dhe RS koordinojnë nivelin e pagës minimale për vitin pasardhës. Rritja e pagave në vitet e kaluara ka qenë statistikisht e rëndësishme, por jo e përshtatshme për t’iu përgjigjur inflacionit. Kjo vlen veçanërisht për koston e mallrave të konsumit.

Në analizën zyrtare statistikore përdoret kategoria “shporta sindikale e konsumatorit”, e cila është e përbërë nga kategoritë e mëposhtme (pranë emrit është përqindja e pjesës së kategorive individuale në shportën sindikale të konsumatorit):

1. Ushqimi – 45,35% 2. Banimi dhe shërbimet – 14,41% 3. Higjiena dhe mirëmbajtja e shëndetit – 9,65% 4. Arsimi dhe kultura – 8,12% 5. Veshëmbathja – 11,24% 6. Transporti – 4,99% 7. Mirëmbajtja e shtëpisë – 6,25%

3. ORARI I DENJË I PUNËS

3.1 Të dhënat themelore për orarin e punës

Sipas Ligjit të Punës të Federatës së Bosnjës dhe Hercegovinës:^[15]

• kohëzgjatja maksimale ligjore e orarit të punës me kohë të plotë: 40 orë pune (jashtë orarit nuk përfshihen), dhe jo më shumë se 35 orë në javë për të miturit;
• orari mesatar i punës (të dhënat e Eurostatit për Bosnjë dhe Hercegovinën 2024): 41.4 orë pune në javë;^[16]
• maksimumi ligjor i punës jashtë orarit: 8 orë në javë; kohëzgjatja maksimale ligjore e orarit mesatar të punës gjatë rishpërndarjes së orëve të punës nuk mund të jetë më e gjatë se 52 orë në javë, dhe për punën sezonale deri në 60 orë në javë;
• minimumi i orëve të pushimit ditor: 12 orë;
• orët minimale të pushimit javor: 24 orë;
• kohëzgjatja minimale e pushimit vjetor (në ditë ose javë pune): 20 ditë pune, 4 javë pune dhe më së shumti 30 ditë pune. Përjashtimisht, pushimet vjetore mund të zgjasin më shumë se 30 ditë pune, në rast se ato përcaktohen me marrëveshje kolektive, sipas natyrës së punës dhe kushteve të punës.

3.2 Informata shtesë rreth orarit të punës

Sipas Ligjit të Punës të FB&H:

• ekzistojnë arsye specifike për zbatimin e orëve shtesë të parashikuara me ligj (forca madhore [zjarr, tërmet, përmbytje] dhe rritja e papritur e vëllimit të punës, si dhe në situata të tjera të ngjashme të punës së nevojshme);
• ekzistojnë arsye specifike për zbatimin e rishpërndarjes së orëve të punës të parashikuara me ligj, kur natyra e punës e kërkon atë, koha e punës me kohë të plotë dhe me kohë të pjesshme mund të riplanifikohet në mënyrë që gjatë një periudhe të zgjasë më shumë, dhe gjatë periudhës së dytë më pak se puna me kohë të plotë, me paralajmërimin se java mesatare e punës gjatë riplanifikimit nuk mund të jetë më e gjatë se 52 orë në javë, dhe për punën sezonale jo më shumë se 60 orë në javë;
• puna jashtë orarit paguhet me një shkallë më të lartë (të paktën 25% e pagës neto për orë).^[17]

3.3 Çështje të tjera të rëndësishme

Nëse orët shtesë të punëtorëve zgjasin më shumë se tre javë të vazhdueshme ose më shumë se 10 javë gjatë vitit kalendarik, punëdhënësi duhet të njoftojë inspektoratin gjegjës të punës lidhur me punën jashtë orarit.^[18] Gjatë punës sezonale, punëmarrësi ka të drejtë për pushim ditor që zgjat të paktën 10 orë të vazhdueshme, dhe për punëtorët e mitur që zgjat të paktën 12 orë të vazhdueshme.^[19] Numri mesatar i orëve të zakonshme javore të punës në vendin kryesor të punës sipas kategorive të aktivitetit në vitin 2022 ishte 41.3 te gratë dhe 42.0 te burrat, në aktivitete bujqësore 37.1 te gratë dhe 41.8 te burrat, në aktivitete jobujqësore 49.9 te gratë dhe 42.2 te burrat, dhe në aktivitete të shërbimeve 41.7 tw gratë dhe 41.9 te burrat.^[20]

4. STABILITETI DHE SIGURIA NË PUNË

4.1 Informata mbi stabilitetin e punës

Kontratat e punës me afat të caktuar rregullohen me parimet e mëposhtme të Ligjit të Punës në FB&H:

• kontrata e punës me afat të caktuar nuk mund të vendoset për një periudhë më të gjatë se 36 muaj;
• nëse punëmarrësi rinovon në mënyrë eksplicite ose implicite një kontratë pune me afat të caktuar me të njëjtin punëdhënës, që lidhet në mënyrë eksplicite ose implicite me afat të caktuar të njëpasnjëshëm kontratat me të njëjtin punëdhënës për një periudhë më të gjatë se tre vjet pa pushim, ajo kontratë do të konsiderohet kontratë me afat të pacaktuar.

4.2 Informata mbi sigurinë e punës

• Arsyet e zgjidhjes së kontratës përcaktohen me Ligjin e Punës.
• Procedura për zgjidhjen e një kontrate parashihet me ligjin e punës.
• Periudha e njoftimit parashihet me Ligjin e Punës vetëm për një situatë (nëse kjo ndërprerje justifikohet për arsye ekonomike, teknike ose organizative, ose punëmarrësi nuk ka më mundësi të përmbushë detyrimet e tij nga marrëdhënia e punës).
• Punëdhënësi mund t’ia shkëpusë punëmarrësit kontratën pa detyrim për të respektuar periudhën e njoftimit, në rast se punëmarrësi është përgjegjës për ndonjë devijim të madh ose shkelje të rëndë të detyrimeve të punës nga kontrata e punës, të cilat janë të natyrës ku nuk do të kishte bazë për të pritur që punëdhënësi të vazhdojë marrëdhënien e punës.
• Periudha e njoftimit nuk mund të jetë më e shkurtër se shtatë ditë në situatën kur punëmarrësi shkëput kontratën e punës, as më pak se 14 ditë në situatën kur punëdhënësi shkëput kontratën e punës.
• Kompensimi parashikohet në situatat kur punëtori që ka përfunduar një kontratë pune për një periudhë të pacaktuar me një punëdhënës, dhe në të cilën punëdhënësi shkëput një kontratë pune pas të paktën dy vjet pune të vazhdueshme përveç nëse kontrata shkëputet për shkak të shkeljes së detyrimeve nga marrëdhëniet e punës ose për shkak të mospërmbushjes së detyrimeve nga kontrata e punës nga punëmarrësi. Në situatën e ndërprerjes së kontratës së punës për një punëmarrës me aftësi të reduktuar pune, punëmarrësi ka të drejtë të Kompensimi nuk mund të vendoset në një shumë që është më pak se një e treta e paga mesatare mujore që i është paguar punëmarrësit në tre muajt e fundit përpara përfundimit të kontratës së punës, për çdo vit pune të përfunduar me atë punëdhënës.
• Në rastin e shkëputjes së kontratave të punës, të gjithë punëmarrësit kanë të drejtë të marrin pagesë për të gjitha pagat e detyruara dhe të papaguara dhe përfitime të tjera që kanë fituar gjatë punës së tyre. Punëmarrësit mund të kenë edhe të drejta të tjera, në varësi të mënyrës në të cilën është ndërprerë marrëdhënia e punës.
• Nëse gjykata përcakton se ndërprerja ishte e paligjshme, ajo mund ta detyrojë punëdhënësin të kthejë punëmarrësin në punë, sipas kërkesës së tij, në pozitën që ata mbanin ose pozita të tjera të përshtatshme dhe të paguajë si kompensim një pagë në të njëjtën shumë që punëtori do të kishte fituar nëse ata do të vazhdonin të punonin dhe të kompensonte dëmin e tyre, ose t’i paguante punëmarrësit të njëjtën shumë të pagës që punëtori do të kishte fituar po të kishte punuar plus kompensimin për dëmet e përjetuara.
• Nëse punëmarrësi ndërpret punën para përfundimit të periudhës së deklaruar të njoftimit, pa pëlqimin e punëdhënësit, punëdhënësi ka të drejtë për kompensim sipas rregulloreve të përgjithshme për dëmet kompensuese.
• Punëmarrësi që kundërshton ndërprerjen e punës mund të kërkojë që gjykata të vendosë masa të përkohshme për kthimin e tyre në punë, deri në përfundimin e procesit gjyqësor.
• E drejta për kompensim financiar fitohet nga një person i papunë, i cili në momentin e përfundimit të marrëdhënies së punës kishte të paktën tetë muaj punë të vazhdueshme ose tetë muaj me pushime në 18 muajt e fundit.
• I papuni ka të drejtë për kompensim financiar kur nuk ka kontribuar me vetëdije në ndërprerjen e marrëdhënies së punës.^[21]

4.3 Çështje të tjera të rëndësishme

Edhe pse ligji mbron të drejtat e punëtorëve në rastin e ndërprerjes së punës, praktika shpesh tregon se punëtorët nuk i përdorin të drejtat e tyre, qoftë për shkak të frikës për ekzistencën e tyre të përditshme, ose për shkak të mungesës së njohurive të tyre për ligjin. Shpesh ndodh që punëmarrësit, me synim të punëdhënësit, të nënshkruajnë marrëveshje që i japin fund marrëdhënies së punës në të cilën ata bien dakord për më pak të drejta se ato të garantuara me ligj, dhe në këtë mënyrë e bëjnë të pamundur më vonë realizimin e këtyre të drejtave ose çdo forme të mbrojtjes institucionale.

5. MUNDËSITË DHE TRAJTIMI I BARABARTË

5.1 Informata mbi Sistemin Kombëtar Kundër Diskriminimit

Ligji për Ndalimin e Diskriminimit u miratua në vitin 2009.^[22] Një specifikë unike është se Ligji për Ndalimin e Diskriminimit është vendosur në nivel shtetëror, dhe entitetet (FB&H dhe RS) nuk kanë ligje individuale që rregullojnë këto fusha. Diskriminimi në fushën e punës rregullohet me këtë ligj, si dhe me Ligjin e Punës dhe disa ligje të tjera. Diskriminimi në përgjithësi është i ndaluar, përfshirë diskriminimin në fushën e punës mbi bazën e çdo karakteristike personale. Ndalimi i diskriminimit zbatohet për të gjitha organet publike si dhe për të gjithë individët dhe personat juridikë, në sektorin publik dhe privat, dhe në të gjitha fushat, në veçanti: punësim, anëtarësim në organizata profesionale, arsim, trajnime, banim, kujdes shëndetësor, mbrojtje sociale, mallra dhe shërbime të synuara për publikun ose vendet publike, dhe kryerje të aktiviteteve ekonomike dhe shërbimeve publike.

Avokati i Popullit^[23] për të drejtat e njeriut të Bosnjës dhe Hercegovinës merr ankesa dhe zhvillon ex officio hetime në rastet kur gjen shkelje dhe probleme në përmbushjen e të drejtave që rrjedhin nga Konventa Evropiane për Mbrojtjen e Njeriut dhe të drejtat për punë dhe punësim.^[24]

5.2 Informata rreth sistemit kombëtar të barazisë gjinore

Ekzistojnë norma specifike që ndalojnë diskriminimin në bazë të gjinisë dhe obligimeve familjare e që ndër të tjera ndalojnë bërjen e pyetjeve në lidhje me statusin martesor ose familjar gjatë intervistave të punës. Nuk ka pushim me pagesë për baballarët, por bashkëshortët mund të pajtohen se kush prej tyre do të përdorë lejen prindërore, pra në situatën që babai e përdor atë, nëna duhet të kthehet në punë. Pushimi i detyrueshëm i lehonisë është 42 ditë, pas të cilave pushimi prindëror mund të zgjasë deri në një vit pas lindjes.^[25]

5.3 Informata mbi Efektet e Sistemit Kundër Diskriminimit

Pabarazitë gjinore janë të rëndësishme në lidhje me aspekte të caktuara të punësimit.

Në strukturën e popullsisë aktive, 563 mijë janë burra ose 61.2% dhe 357 mijë janë gra ose 38.8%. Në strukturën e të punësuarve, 499 mijë ose 63.3% janë burra, ndërsa 289 mijë ose 36.7% janë gra. Nga numri i përgjithshëm i të papunëve, 64 mijë ose 48.5% janë burra dhe 68 mijë ose 51.5% janë gra.

Në vitin 2024, shkalla mesatare e aktivitetit ishte 49.8%, shkalla mesatare e punësimit 42.7% dhe shkalla mesatare e papunësisë 14.3%. Për nga gjinia, ka pothuajse dy herë më shumë burra aktivë sesa numri i grave aktive. Shkalla e aktivitetit mashkullor ishte 62.5% ndërsa shkalla e aktivitetit femëror ishte 37.8%. E njëjta gjë vlen edhe për shkallën e punësimit, e cila ishte 55.4% te burrat dhe 30.6% te gratë. Shkalla e papunësisë te burrat ishte 11.4% dhe te gratë 19.0%.^[26]

Parimi “pagë e barabartë për punë të barabartë” pranohet në Ligjin e Punës të FB&H.

5.4 Çështje të tjera të rëndësishme

Raporti i Posaçëm mbi Efektivitetin e Zgjidhjeve Ligjore për Rehabilitimin Profesional dhe Punësimin e Personave me Aftësi të Kufizuara në Bosnjë dhe Hercegovinë, ku Avokati i Popullit ka nxjerrë një raport të detajuar dhe rekomandime për institucione që janë në zinxhirin e punësimit, është një raport i veçantë i krijuar me qëllim të përcaktimit të përmasave të zgjidhjeve ligjore që aplikohen dhe nëse (mos)aplikimi i zgjidhjeve ligjore mund të çojnë në punësim të pafavorshëm të personave me invaliditet.^[27]

Departamenti për Monitorimin e Realizimit të të Drejtave Ekonomike, Sociale dhe Kulturore pranoi 704 ankesa në vitin 2024. Shumica e ankesave kishin të bënin me shkelje të të drejtave të punës (242), pensioneve (139), shërbimeve të shërbimeve publike (156), mirëqenies sociale (57), kujdesit shëndetësor (56), arsimit (41), mbrojtjes së mjedisit (17) dhe të ardhurave publike (1).

Departamenti nxori 63 rekomandime në 69 raste, nga të cilat 28 lidhen me shkeljet e të drejtave të punës, 11 me shërbimet e shërbimeve publike, 9 me pensionet, 7 me mirëqenien sociale, 6 me mbrojtjen e mjedisit, 4 me arsimin dhe 3 me kujdesin shëndetësor.^[28]

Opinioni i Avokatit të Popullit për të Drejtat e Njeriut në Federatën e BeH, megjithëse nuk është ligjërisht i detyrueshëm, përbën një instrument të rëndësishëm për mbrojtjen e të drejtave të punëtorëve, pasi rekomandimet e tij ushtrojnë presion mbi punëdhënësit dhe institucionet që të respektojnë ligjin dhe standardet ndërkombëtare, duke kontribuar kështu në mbrojtjen më të mirë të të drejtave të punëtorëve dhe parandalimin e shkeljes së tyre.

6. MJEDISI I SIGURTË I PUNËS

6.1 Treguesit e ofrimit të masave adekuate për mbrojtjen dhe sigurinë e punëtorëve

Bazuar në të dhënat e paraqitura^[29] për lëndimet në vendin e punës dhe vendet e raportuara të punës në vitin 2024, janë regjistruar gjithsej 447 raste, nga të cilat 438 ishin të rënda dhe 9 ishin fatale.

Është e rëndësishme të theksohet se këto të dhëna janë relative, pasi disa kantone nuk japin siç duhet informacionin e kërkuar dhe punëdhënësit nuk raportojnë të gjitha aksidentet në vendin e punës në çdo rast. Numri më i lartë i lëndimeve në vendin e punës në vitin 2024, si në periudhat e mëparshme, ka ndodhur në sektorët e ndërtimit, prodhimit të metaleve dhe përpunimit. Këto lëndime janë kryesisht rezultat i moszbatimit të masave të përcaktuara të sigurisë në punë, mungesës së trajnimit të punëtorëve në këta sektorë, mospërdorimit të pajisjeve mbrojtëse personale dhe mosrespektimit të rregulloreve dhe standardeve teknike.

6.2 Rregullimi i sistemit të shëndetit dhe sigurisë në punë

Punëdhënësi është i detyruar të informojë përfaqësuesin e sigurisë dhe shëndetit, këshillin e punëtorëve, dhe sindikatën të paktën dy herë në vit në lidhje me rreziqet për sigurinë dhe shëndetin, si dhe lidhur me masat që janë marrë dhe do të merren për të përmirësuar sigurinë dhe shëndetin në punë.

Punëtorët kanë të drejtë të refuzojnë të punojnë nëse besojnë se kërcënohen nga rreziku i menjëhershëm për jetën ose shëndetin dhe janë të detyruar të njoftojnë menjëherë mbikëqyrësin e tyre dhe/ose bashkëpunëtorin profesional të caktuar, inspektorin e punës përgjegjës dhe përfaqësuesin e punëtorëve.

Nëse inspektori i punës përcakton se ekziston një rrezik i menjëhershëm për jetën dhe shëndetin e punëtorëve, ata do të sjellin një vendim që ndalon punën në atë vend pune.^[30]

6.3 Çështje të tjera të rëndësishme

Ligji i Punës parasheh që nëse një punëtor pëson lëndim në vendin e punës ose sëmuret nga një sëmundje profesionale, punëdhënësi nuk mund të shkëpusë marrëveshjen e punës të lidhur për një periudhë të pacaktuar, dhe as kontrata e punës me afat të caktuar nuk mund të shkëputet gjatë periudhës së pamundësisë së përkohshme për të punuar për shkak të trajtimit ose shërimit, përveç nëse punëtori ka bërë një devijim të rëndë ose shkelje të rëndë të detyrimeve të punëtorëve të përcaktuara në kontratën e punës.

Ligji i Punës parasheh që një punëtor që nuk ndjek rregullat për shëndetin dhe sigurinë po kryen shkelje të rëndë të detyrimeve të punëmarrësit.

Sipas Ligjit për Sigurimin Shëndetësor, kur bëhet fjalë për lëndimet në vendin e punës, ose në rast të një sëmundjeje profesionale, palët e siguruara duhet të mbulohen për:

1. Kujdesin shëndetësor dhe procedurat për zbulimin dhe parandalimin e lëndimeve në vendin e punës dhe sëmundjet profesionale
2. Ndihmën e duhur mjekësore dhe ndihmat ortopedike me qëllim të trajtimit dhe rehabilitimit mjekësor nga pasojat e lëndimeve në vendin e punës dhe sëmundjet profesionale me qëllim të përcaktimit të gatishmërisë profesionale 3. Kompensimin e shpenzimeve të udhëtimit që lidhen me kujdesin shëndetësor dhe rehabilitimin e shkaktuar nga lëndimet në vendin e punës, gjegjësisht sëmundjes profesionale,
3. Kompensimin e pagës përgjatë kohës së pushimit mjekësor të shkaktuar nga lëndimi në vendin e punës apo sëmundjes profesionale.

Kujdesi shëndetësor u ofrohet personave të siguruar në institucionet e kujdesit shëndetësor dhe nga profesionistët e kujdesit shëndetësor privat me të cilët fondi lokal i sigurimeve ka bërë marrëveshje për ofrimin e shërbimeve të kujdesit shëndetësor.

7. SIGURIA SOCIALE

7.1 Shuma adekuate e pensioneve të punëtorëve

• Pensioni mesatar në vitin 2024 ishte 620.19 BAM (317.09 €) dhe përbën 45,16% të pagës mesatare në FB&H.
• Shuma mesatare e pensionit më të ulët në 2024 ishte 571.44 BAM (292.17 €) dhe përbën 62.09% të pagës së jetesës në BeH dhe 41.62% të pagës mesatare në Federatën e BeH.^[31]
• Pensioni mesatar më i lartë në 2024 ishte 2,850.73 BAM (1,457.55 €).
• Shuma e pensionit median nuk është në dispozicion.
• Raporti i shportës sindikale të konsumatorit^[32] (cca. 3,028.92 BAM / 1,548.66 €) kundrejt pensionit më të ulët ishte 1:5.3 (pensioni më i ulët mbulon 18.87% të shportës sindikale), dhe shporta sindikale e konsumatorit ndaj pensionit mesatar ishte 1:4.88 (pensioni mesatar mbulon 20.48% të shportës sindikale).
• Nëse marrim parasysh llogaritjen e pagës së jetesës së rrjetit global Clean Clothes Campaign (cca. 920 € për BeH), raporti i pagës së jetesës ndaj pensionit më të ulët është afërsisht 1:3.15 (pensioni minimal mbulon 31.75% të pagës së jetesës), dhe paga e jetesës ndaj pensionit mesatar është afërsisht 1:2.90 (pensioni mesatar mbulon 34.49% të pagës së jetesës).
• Numri i pensionistëve të punësuar në vitin 2024 që ishin të paktën 66 vjeç ishte 5,389.^[33]

8. DIALOGU SOCIAL, PËRFAQËSIMI I PUNËDHËNËSVE DHE PUNËTORËVE

8.1 Të dhënat bazë mbi efektet e dialogut social dhe marrëveshjes kolektive

Shkalla e sindikalizimit të punëtorëve (shkalla e anëtarësisë në sindikata) nuk është e regjistruar zyrtarisht. Mbulimi nga negocimi kolektiv në nivel vendi gjithashtu nuk dihet.

Në përputhje me Ligjin e Punës të FB&H, Ministria Federale e Punës dhe Politikave Sociale miratoi në vitin 2015 Vendimin për Përfaqësimin e SSSB&H për Territorin e Federatës së BeH, numër I 03-34/13-15/15. Konfederata e Sindikatave Autonome B&H (SSSB&H) përbëhet nga 24 degë.  Ekzistojnë edhe 7 komitete kantonale të SSSB&H, të cilat veprojnë në territorin e 9 kantoneve në FB&H. Në kuadër të SSSB&H ekziston edhe Seksioni i Forumit të Gruas dhe Rinisë. SSSB&H njihet si partner social përkatës për Qeverinë e FB&H dhe Shoqatën e Punëdhënësve FB&H dhe merr pjesë në punën e Këshilli Ekonomik-Social për territorin e FB&H.

8.2 Informata shtesë mbi dialogun social dhe negociatat

Këshilli Ekonomik-Social, organi më i lartë trepalësh në territorin e FB&H, u themelua në vitin 2002 me nënshkrimin e Marrëveshjes për Themelimin e Këshillit Ekonomik-Social për Territorin e FB&H^[34] nga përfaqësuesit e qeverisë së FB&H, Konfederatës së Sindikatave Autonome të BeH dhe Shoqatës së Punëdhënësve të FB&H.^[35]

Në bazë të nenit 137 seksioni 2, nenit 138 seksioni 1, dhe nenit 182 seksioni 1 të Ligjit të Punës (“Gazeta Zyrtare e Federatës BeH”, nr. 62/15), Shoqata e Punëdhënësve të FB&H, dhe Konfederata e Sindikatave Autonome B&H, nënshkruan një Marrëveshje të Përgjithshme Kolektive për Territorin e FB&H.^[36]

Shoqata e Punëdhënësve në FB&H u themelua në vitin 2002 si një organizatë vullnetare jofitimprurëse dhe organizatë e pavarur e punëdhënësve në FB&H.^[37] Shoqata aktualisht ka 17 anëtarë kolektivë.^[38]

Kompanitë e huaja nuk marrin pjesë në punën e Këshillit Ekonomik-Social, pasi ato nuk janë të përfshira në procesin e negociatave kolektive dhe as nuk janë anëtare të shoqatave përfaqësuese të punëdhënësve.

This research was supported by the European Fund for the Balkans (EFB). The content is the sole responsibility of the author, and does not necessarily reflect the views or positions of the European Fund for the Balkans.

Production of this document was supported by Rosa Luxemburg Stiftung Southeast Europe with funds of the German Federal Foreign Office. This publication or parts of it can be used by others for free as long as they provide a proper reference to the original publication. The content of the publication is the sole responsibility of the Centre for the Politics of Emancipation and does not necessarily reflect a position of RLS.

^[1]Ligji i Punës (Gazeta zyrtare e Federatës së Bosnjës dhe Hercegovinës, nr. 26/16, 89/18, 23/20 – Vendim i Gjykatës Kushtetuese, 49/21, 103/21, 44/22 dhe 39/24).

^[2]Buletini informativ i biznesit, Çfarë do të sjellë ligji i ri i Federatës së BeH, (korrik/gusht 2015),

^[3]Gazeta Zyrtare e Federatës së BeH, nr. 43/99, 31/00, 29/03.

^[4]Shih: https://fbihvlada.gov.ba/bs/1057-odluka-o-iznosu-najnize-place-za-2025-godinu

^[5]Shih: https://fbihvlada.gov.ba/bs/1-uredba-o-isplati-pomoci-radnicima-od-strane-poslodavca

^[6]Shih: https://fbihvlada.gov.ba/hr/19-zakon-o-izmjenama-i-dopunama-zakona-o-doprinosima

^[7]Shih: https://fbihvlada.gov.ba/bs/benefit-za-sve-radnici-poslodavci-i-vlada-o-povecanju-minimalne-plate-i-smanjenju-doprinosa

^[8]Anketa e fuqisë punëtore për vitin 2024 (mesatarja vjetore), Instituti Federal i Statistikave https://fzs.ba/index.php/publikacije/saopcenjapriopcenja/ankete/

^[9]Raporti i hulumtimit të tregut të punës 2024/25: https://www.fzzz.ba/ckFinderFiles/files/Izvje%C5% A1taj%20o% %20istra%C5% Beivanju%20tr %C5%Bei%C5%A1ta%20rada%20u%20FBiH%202024-2025.pdf?csrt=25551261789911157, faqe 7-18.

^[10]Vendimi për shumën e pagës minimale për vitin 2025: https://fbihvlada.gov.ba/bs/1057-odluka-o-iznosu-najnize-place-za-2025-godinu

^[11]Shih: https://fzs.ba/

^[12]Në analizën zyrtare statistikore përdoret kategoria “shporta sindikale e konsumatorit”, e shpjeguar më hollësisht në seksionin 2.2, shih: https://www.sssbih.com/wp-content/uploads/2025/08/Sindikalna-potrosacka-korpa_juli-2025.pdf

^[13]Llogaritjet e pagave të jetesës (për vitin 2021) sipas hulumtimit të Clean Clothes Campaign mund të gjenden këtu: https://cleanclothes.org/campaigns/europe-floor-wage.

^[14]Shih: https://www.sssbih.com/wp-content/uploads/2025/08/Sindikalna-potrosacka-korpa_juli-2025.pdf

^[15]Ligji i Punës (“Gazeta Zyrtare e Federatës së Bosnjës dhe Hercegovinës, nr. 26/16, 89/18, 23/20 – Vendim i Gjykatës Kushtetuese, 49/21, 103/21, 44/22 dhe 39/24).

^[16] Eurostat, shih:

https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/lfsa_ewhais__custom_11614965/bookmark/table?lang=en&bookmarkId=a56b1b2f-2acf-458b-a9e4-94cdb6751c88. Të dhënat ekzistojnë vetëm për Bosnjën dhe Hercegovinën, ndërsa nuk ka asnjë, apo edhe statistika zyrtare për entitetet (Republika Srpska dhe Federata e Bosnjës dhe Hercegovinës individualisht).

^[17]Kontrata e përgjithshme kolektive në territorin e Federatës së Bosnjës dhe Hercegovinës, Gazeta Zyrtare e Federatës B&H, nr. 48/16.

^[18]Neni 38 Seksioni 2. Ligji i Punës

^[19]Neni 45 Seksioni 2. Ligji i Punës

^[20]Gratë dhe burrat në Bosnjë dhe Hercegovinë (2023),

https://bhas.gov.ba/data/Publikacije/Bilteni/2024/FAM_00_2023_TB_1_BS.pdf, faqe 69.

^[21]Ligji për Ndërmjetësimin në Punësim dhe Sigurimet Shoqërore të Personave të Papunë (“Gazeta Zyrtare FB&H,” nr. 55/00, 41/01, 22/05, dhe 9/08), Rregullorja për regjistrimet në fushën e punësimit (“Gazeta Zyrtare FB&H,” nr 24/06) dhe Ligji për sigurimin shëndetësor (“Gazeta Zyrtare FB&H,” br 30/97, 7/02 dhe 70/08).

^[22]Gazeta Zyrtare e Bosnjës dhe Hercegovinës numër 59/09.

^[23]Shih:

https://www.ombudsmen.gov.ba/Default.aspx?id=19&lang=BS#

^[24]Shih: https://www.ombudsmen.gov.ba/Novost.aspx?newsid=1492&lang=HR

^[25]Zbulimi i pabarazisë në vendin e punës në Bosnjë dhe Hercegovinë: Analizë krahasuese e mekanizmave të raportimit të hendekut gjinor të pagave; https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2023-08/razotkrivanje_neravnopravnosti_u_radnom_okruzenju_u_bosni_i_hercegovini_komparativna_analiza_mehanizama_izvjestavanja_o_rodnom_jazu_u_platama_0.pdf, faqe 50.

^[26]Shih: https://fzs.ba/index.php/publikacije/saopcenjapriopcenja/ankete/

^[27]Raport i veçantë mbi efektivitetin e zgjidhjeve ligjore për rehabilitimin profesional dhe punësimin e personave me aftësi të kufizuara në Bosnjë dhe Hercegovinë, https://www.ombudsmen.gov.ba/documents/obmudsmen_doc2021072208592983cro.pdf, faqe 78.

^[28]Shih: https://www.ombudsmen.gov.ba/documents/obmudsmen_doc2025042115250331cro.pdf, page 94.

^[29]Pjesë nga Raporti i vitit 2024 për lëndimet në vendin e punës, Administrata Federale për Çështjet e Inspektimit, dhënë përmes postës elektronike.

^[30]Ligji për Shëndetin dhe Sigurinë në Punë, Gazeta Zyrtare e FB&H numër 79/20, neni 53.

^[31] Shih: https://www.fzmiopio.ba/dokumenti/statistika/?lang=ba

^[32] Shih: https://www.sssbih.com/wp-content/uploads/2025/09/Sindikalna-potrosacka-korpa_august-2025-1.pdf

^[33]Shih: https://www.fzzz.ba/ckFinderFiles/files/Izvje%C5%A1taj%20o%20istra%C5%BEivanju%20tr%C5%BEi%C5%A1ta%20rada%20u%20FBiH%202024-2025.pdf?csrt=25551261789911157

^[34]Gazeta Zyrtare e FB&H, nr. 47/02, 42/03 dhe 08/08.

^[35] Shih: https://www.suFB&H.ba/esv/

^[36]Gazeta Zyrtare e Federatës BeH, nr. 48/16.

^[37] Shih: http://www.upFB&H.ba/o-nama

^[38] Shih: http://www.upFB&H.ba/kolektivni-clanovi